18.08.2022, Piyshembi

Qaraqalpaqstan Respublikası nızamshılıǵında hákimiyatlar bóliniwi principiniń ózine tán tárepleri

Ózbekstan Respublikasında ótkerilip atırǵan keń kólemli reformalardıń nátiyjeliligine erisiwde mámleket hám jámiyet qurılısın jetilistirip barıw úlken áhmiyetke iye. Bunda ásirese, hákimiyatlardıń bóliniwi principi zárúr faktorlardan biri esaplanadı. Sebebi, hákimiyatlar teń salmaqlılıǵın támiynlemesten turıp, mámleket basqarıwınıń pútkilley jańa hám nátiyjeli sistemasın jaratıw haqqında sóz júritiw oǵada múshkil.

Sol sebepli de, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Konstituciyasında hákimiyatlardıń bóliniw principi tiykarında hákimiyat tarmaqları qatnasıqlarınıń konstituciyalıq-huqıqıy tiykarları belgilep berildi. Oǵan bola, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń mámleketlik hákimiyat sisteması — hákimiyattıń nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatlarına bóliniw principine tiykarlanadı (11-statya).


Konstituciyaǵa muwapıq, nızam shıǵarıwshı hákimiyat Qaraqalpaqstan Respublikasınıń Joqarǵı Keńesi (parlament) tárepinen ámelge asırıladı. Onıń wazıypası tek ǵana nızamlar qabıl etiw emes, al Konstituciya menen oǵan kóplegen wákillikler berilgen bolıp, sol arqalı respublikanı basqarıwda da belsendi qatnasadı. Atap aytqanda, ekonomikalıq hám sociallıq rawajlanıwdıń mámleketlik strategiyalıq baǵdarlamaların qabıl etiw, hákimshilik-aymaqlıq dúzilis máselelerin nızamlar menen retlestiriw, respublikalıq hám jergilikli mámleketlik hákimiyat uyımlarınıń sistemasın hám wákilliklerin belgilew hám de parlament qadaǵalawın ámelge asırıw sıyaqlı oǵada áhmiyetli wazıypalar Joqarǵı Keńeske júkletilgen (70-statya).

 

Tiykarǵı Nızamda atqarıwshı hákimiyat Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi (Húkimet) tárepinen ámelge asırılatuǵınlıǵı belgilengen. Ministrler Keńesi Joqarǵı Keńes tárepinen dúziledi (87-statya).

Konstituciya menen Ministrler Keńesine respublika turmısında úlken áhmiyetke iye kóplegen wákillikler berilgen. Máselen, Ministrler Keńesi ekonomikanıń nátiyjeli islewine, sociallıq hám ruwxıy tarawlarǵa basshılıq etiwdi, Ózbekstan Respublikası nızamlarınıń hám Ózbekstan Respublikası Oliy Majlisiniń basqa da sheshimleriniń, Ózbekstan Respublikası Prezidenti pármanlarınıń, qararlarınıń hám biylikleriniń, Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabineti qararlarınıń hám biylikleriniń, Qaraqalpaqstan Respublikası nızamlarınıń hám Joqarǵı Keńestiń basqa da sheshimleriniń, Joqarǵı Keńes Prezidiumı qararlarınıń orınlanıwın támiyinleydi (87-statya).

Sonday-aq, Ministrler Keńesin Joqarǵı Keńes Baslıǵınıń usınıwı boyınsha Ózbekstan Respublikası Prezidentiniń kelisimi menen Joqarǵı Keńes tárepinen tayınlanatuǵın Baslıq basqaradı. Óz náwbetinde Ministrler Keńesiniń Baslıǵı lawazımı boyınsha Ózbekstan Respublikası Ministrler Kabinetiniń quramına kiredi (88-statya.).

 

Tiykarǵı Nızam boyınsha, Qaraqalpaqstan Respublikası sudlarınıń sudyaların, sonday-aq, rayonlararalıq, rayonlıq hám qalalıq sudlarınıń baslıqları hám sudyaların tayınlaw, qayta tayınlaw hám lawazımınan bosatıw boyınsha qarar qabıl etiw Joqarǵı Keńes hám onıń Prezidiumınıń ayrıqsha wákilliklerine tiyisli (70 hám 85-statyalar). Óz nawbetinde, Qaraqalpaqstan Respublikasında sud hákimiyatı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatlarınan, siyasiy partiyalardan, basqa da jámiyetlik birlespelerden biyǵárez isleydi. Sudyalar ǵárezsiz bolıp, nızamǵa ǵana baǵınadı (100 hám 106-statyalar).

Mámleket hákimiyatınıń ǵárezsiz úsh tarmaqqa bóliniwi jadayında mámleket hákimiyati hám basqarıwı uyımlarınıń muwapıqlastırılǵan halda iskerlik júritiwi mámleketlik mexanizmniń birligin saqlawda ayrıqsha áhmiyetke iye. Sol mániste Joqarǵı Keńes Baslıǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Basshısı hám eń joqarı lawazımlı shaxs ekenligi Konstituciyada bekkemlep qoyılǵan. Oǵan Qaraqalpaqstan Respublikasınıń joqarı nızam shıǵarıw hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń óz-ara baylanıslı háreket etiwin támiyinlew wazıypası júkletilgen (80 hám 81-statyalar).

Sonı atap ótiw orınlı, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ámeldegi nızamlarında da hákimiyattıń óz-ara tıyıp turıw hám mápler teń salmaqlılıǵın támiyinlew principi óz sáwleleniwin tapqan. Máselen,  “Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi haqqında”ǵı (jańa redakciyada) Nızamda hákimiyat tarmaqlarınıń bóliniwi hám birge islesiwi Ministrler Keńesi jumısınıń tiykarǵı principlerinen biri bolıp tabılatuǵınlıǵı (4-statya), Ministrler Keńesiniń aǵzaları Ministrler Keńesiniń Baslıǵı, onıń orınbasarları, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ministrleri, mámleketlik komitetlerdiń baslıqlarınan ibarat ekenligi (5-statya) belgilengen.

Al, “Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesi haqqında”ǵı Nızamda nızam shıǵarıwshı hákimiyat sıpatında Joqarǵı Keńestiń huqıqıy statusı hám onıń wákillik sheńberi anıq etip belgilep berilgen. Oǵan bola, Joqarǵı Keńes bir palatalı uyım bolıp, alpıs bes deputattan ibarat (2-statya).

Itibarlı tárepi sonda, “Saylaw haqqında”ǵı Qaraqalpaqstan Respublikası Nızamında sudyalar, prokuratura uyımlarınıń hám atqarıw hákimiyatı uyımlarınıń lawazımlı shaxsları (buǵan rayon hám qala hákimleri kirmeydi) deputat etip saylanǵan jaǵdayda, iyelep turǵan lawazımınan bosaw haqqında arza beriw shárti menen Joqarǵı Keńes deputatlıǵına talaban etip dizimge alınadı, dep kórsetilgen (65-statya).

Solay etip, Qaraqalpaqstan Respublikasınıń ámeldegi nızamshılıq hújjetlerinde nızam shıǵarıwshı, atqarıwshı hám sud hákimiyatınıń huqıqıy statusı hám olardıń wákillik sheńberi anıq etip belgilep berilgenligin kóriwge boladı. Óz gezeginide, mámleketlik hákimiyattıń úsh tarmaǵı Konstituciya hám nızamlar menen ózlerine berilgen wákillikler sheńberinde háreket etip, bir-biriniń funkciyaların tákirarlamawı maqsetke muwapıq esaplanadı.

 

J. Idiyatullaev hám A. Imatov

(Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesiniń Yuridikalıq xizmeti)