20.02.2019, Sárshembi

Náwbet keldi, dáwlet keldi Мoynaqqa

Teńiz sheginbekte, lekin, insan sheginbeydi 

Muratbay NĺZANOV,

Qaraqalpaqstan xalıq jazıwshısı.


1. Kewillerdi tebirendirgen 

press klub

2019-jıl 4-yanvar

Usı kúni Qaraqalpaqstan paytaxtınan q00 shaqırım, Tashkentten áó00 shaqırım qashıqlıqta-teńiz ultanına qurıl¬ǵan palatkadan tikkeley efirge berilgen press klubtı úsh saat dawamında tula bedeni qulaqqa aylanıp tıńlamaǵan adam bolmasa kerek. Bul — mámleketimiz tariyxındaǵı eń áhmiyetli hám úlken tariyxıy waqıya edi.


«Bul jerde bunnan 40-50 jıl burın 56 metr bálentte suw bolǵan, házir biz sol teńizdiń ultanında turıp sputnik arqalı tikkeley efirge shıǵıp atırmız».

Bul gápler sol kórsetiw barısında aytılǵan edi. Aral haqqındaǵı tariyxıy maǵlıwmatlardı oqıǵanımızda haqıyqatında da ótken ásirdiń ó0-ú0-jılları teńizdiń eń tereń jerleri Moynaqtıń arqa tusında w0-wó shaqırım qashıqlıqta bolıp, onıń maksimum tereńligi óó-ú0 metrge jetkenligin kóremiz. Búgingi kúni ǵalaba xalıqlıq atlanıs maydanına aylanǵan, teńiz ultanın toǵayzarlıqqa aylandırıw jumısların shólkemlestiriwshi shtab, áyne usı jerge jaylasqan, xalıqaralıq press klub ta sol shtab qasına qurılǵan palatkadan efirge berilgen edi.

Press klubta qısqa múddet ishinde ózleri islegen hám islep atırǵan jumısları haqqında pútkil Ózbekstan xalqına, qala berdi, sputnik arqalı kórip atırǵan dúnya jámiyetshiligine esap berip atırǵan lawazımlı xızmetkerlerdiń sózlerin esiter ekenbiz, óz-ózimizden qısınıp kettik. Kimdur usı payıtta esikten kirip kelipÚ «alıs wálayatlardan kelip, 20-ǵ5 gradus suwıqtı pisent etpey, teńiz ultanın toǵayzarlıqqa aylandırıp atırǵan bir waqıtta, sizler qalay dátińiz shıdap jıllı jerde otırsız!!» dep qattı uyaltıp taslaytuǵınday, tıpırshılay basladıq.


Ásirese, ol jerde 500 den zıyat texnika, bir yarım mıńǵa shamalas adamlar jámleskenlik penen miynet etip, eki hápte ishinde ww mıń gektar jerge tuqım sebiwge miyasar bolǵanın esitkenimizde «bul haqıyqıy mártlik-ǵoy, azamatlıq-ǵoy» dep tolqınlanıp kettik.

Mámleketimiz Prezidenti Oliy Majliske jollaǵan Múrájatında 5,5 million gektar teńiz ultanın toǵayzarlıqqa aylandırıw kerekligin, bıyılǵı jıldıń ózinde 500 000 gektar jerge seksewil hám basqa da shólge shıdamlı ósimlikler egiw rejelestirilgenin aytqan edi.

— Mine, adamlar islep atır, ol jaqta hawa ǵá gradus suwıq, lekin, hesh kim qaytamız dep atırǵan joq, isleymiz dep atır. Óytkeni, xalıqta keleshekke degen isenim payda boldı, mámleketimizdiń qúdiretine bolǵan isenim payda boldı.

Bul ájayıp gáplerdi esitkenimizde biz ekran aldında otırıp, zaldaǵılar menen qosıla qol shappatlaǵanbız. Aqırı, buǵan quwanbasqa, tolqınlan¬basqa bola ma!!


2. SIZ DÁRYaNĺŃ ULTANĺN KÓRGENBISIZ! TEŃIZDIŃ SHE?

Ótken ásirdiń jetpisinshi jıllarınıń ortalarında «dárya tartılıp, ultanı kórinip qaldı» degen ǵawasattı esitken shomanaylı bir ǵarrı (bul waqıyanı SHarap aǵa Usnatdinov aytıp bergen edi) «Inshaalla bul gáp jalǵan bolǵay da! Dáryanıń ultanı kórinse soqırdıń kózi ashıladı, deytuǵın edi, qoy, bunı óz kózim menen kórip qaytayın, dáryanıń túbi kórinse xalıqqa qıyın bolar, usı waqıtqa deyin kún kórip kelgen bir-eki soqır ele de júre tursın» dep jolǵa shıqqan eken. Kelip kórse bul gáp jal¬ǵan emes, ıras bolıp shıǵıptı. Sonda bayǵus ǵarrıÚ 

Ayaǵı joq, qolı joq,

Jılan qáytip kún kórer,

Quyrıǵı joq, jalı joq,

Qulan qáytip kún kórer,

- dep iship otırǵan asın ısırıp qoyǵan Asan qayǵıday úlken uwayımǵa túsken eken.

Álbette, mıń qayǵıdan mısqal payda joq. Dáryanıń ultanı kórinse de qaraqalpaq xalqı óz ata jurtın taslap ketpedi. Siz benen biz qırıq jıldan aslam waqıttan berli qayır tepken Ámiwdáryanıń ultanın kórip-aq jasap atırmız. Házirshe dáryanıń ultanına qarap, kózi ashılǵan soqırdı esitpedik. Bul shaması, «Hesh kim meniń ótirigimdi shıǵara almaydı» dep, arqandı uzaqqa taslap aytqan táwipsımaqlardıń boljawı bolsa kerek tá!

Dáryaǵa ǵoy, kózimiz úyrenis¬ti. Al, teńizdiń ultanın kórgenlerińiz bar ma! Álbette, joq. Durısıraǵı, «joq edi» dep aytsaq haqıyqatlıqqa jaqınıraq boladı. Sebebi, biz xızmet babında bolsın, shet elli miymanlarǵa jol basshılıq etip bolsın, burınǵı Moynaq portında korabllerdi qumlıqqa qayırlatıp, ózi sheginip ketken teńizdiń ultanın neshshe márte kórgenbiz. Lekin, kewlimizde basqasha sezim bolǵan. Óziniń kólemi boyınsha dúnyada tórtinshi orında turǵan Araldı birotala sheginip ketti dep aytıwǵa kewlimiz isenbegen, tilimiz barmaǵan. Ol úlken Aral, Kishi Aral bolıp ekige bólinip ketkende de, úlken Araldıń ózi keyin ala Batıs hám SHıǵıs bólegi bolıp bólinip qalǵanında da oǵan aqırǵı sóz aytıwǵa kózimiz qıymaǵan. Qala berdi, ayırım taqıwa adamlardıń «Aral bizden aldın da úsh márte qurıp, úsh márte qayta tolǵan» dep ózleri birge jasaǵanday, bilimdanlıq penen aytqanlarına shın kewlimiz benen iseniwdi qálegenbiz. Qullası, biz teńizdiń ultanı kórinip qalıwın qálemes edik.

Búgingi kúnde hár jılı mıń-mıńlaǵan sayaxatshılar qalayınsha teńizdiń ultanı kórinip qalatuǵının tamashalaw ushın aǵılıp kelip atır. Aqırı, kúnde tınısh otırǵan eldi suw alıp, teńizlerdiń suwı qaqpaqlap tolıp, átirapındaǵı ellerge qáwip dóndirip, okeanlarda cunami júz berip, xalıqtı búlginshilikke ushıratıp atırǵanın kórip jasap atır¬ǵan evropalılar ushın teńizdiń ultanın kóriw — álbette, ertek edi.

Ne shara, biz sol ertektiń qaharmanları bolıp jasap atırmız. Biraq, hár qanday ertektiń sońı jaqsılıqqa baslap baradı. Ertek qaharmanları sonsha qıyınshılıqlardı bastan keshirip, keyninde maqset-muradına jetedi. Sol sıyaqlı, biziń de, ásirese, suwsızlıqtan kóp jábir kórgen Moynaq xal¬qınıń murat-maqsetine jetetuǵın kúnleri baslandı. Bul ertek endi ırasqa aylandı. Ol jerdegi pútkil mámleketimiz xalqı jabılıp islep atırǵan miynet maydanı da kórer kózge, esiter qulaqqa haqıyqıy qaharmanlıqtıń ózi edi.

(Dawamı bar).