05.08.2020, Sárshembi

Qızlar tárbiyası – millet tárbiyası

Hayal-qızlar hám olardıń kiyiniw mádeniyatına kóz-qaras

Bʏgingi kʏnde respublikamızda hayal-qızlarǵa bolǵan itibar jʏdá ʏlken hám mámleketlik siyasat dárejesine kóterilgen.

Qaysı bir tarawdı alıp qarasaq ta, hayal-qızlarımız óz  belsendiligi, talapshańlıǵı menen  shın kewilden xalıqqa xızmet kórsetip kelmekte.

Bul álbette Jurtbasshımızdıń biz áziz hayallardı qollap– quwatlawı, hʏrmeti hám de itibarınıń jáne bir ayqın kórinisi.

Xayal-qızların, anaların hʏrmetlegen eldiń perzentleri keleshekte kámil insan bolıp jetilisiwi, tárbiya alıwı- ata-babalarımızdıń uzaq tariyxınan bizge málim.


Ásirese,  ata-babalarımız qızlar hám de kelinler tárbiyasına oǵada joqarı   itibar bergen, olardıń tárbiyasın juwapkerli jáne mashaqatlı  dep esaplaǵan. Áne sonday tárbiya arqasında xalqımız tariyxında ne-ne ullı anaxanlarımız jasap ótken.

Haqıyqattan da, jámiyet rawajlanıwında  hayallardıń ornı jʏdá girewli, bʏgingi kʏnde olar – ilimpaz, ustaz, siyasatshı, isbilermen, basshı lawazımlarda da islew menen bir qatarda- shańaraqta úlgili hayal, mehriban ana. 

Shańaraq- jámiyettiń kishi bir bólegi bolsa, hayal- sol shańaraqtıń uyıtqısı, keleshek tárbiyashısı da! 

Erler qusap quwatlı, bilegi kʏshli bolmasa da, shańaraqtaǵı “awır-awır jʏkler”di  tek hayallar ǵana kótere aladı.

Lekin, hayallardıń kewili názik, bul kewil - qopal sózlerdi, jalanı, ósekti, zorlıq-zombılıqtı, aldawdı kótere almaydı!

Shańaraq bekkem bolıwı ushın bolsa, usı názik kewillerdi qabartpay, olardıń erkin bilim alıwına, salamat perzentlerdi dʏnyaǵa keltiriwine, ózleri qálegen kásipti tańlawına, elge xızmet etiwine hesh kim basım ótkermewi kerek. Sebebi hayal-qızlar huqıqları mámleketimiz tárepinen bekkem qorǵaladı hám de olarǵa turmısta óz ornın  bárshe shárayatlar jaratıp berilgen.

Lekin, elimizdegi usınday keń imkaniyatlardan orınlı paydalanbay, óz  hʏjdanın, arın, namısın, kʏshin qanday da bir jat illetli “ kórgensiz, tárbiyasız” kimselerdiń aldamshı gáplerine erip, “tegin pul”dı ańsat hám jeńil jollar menen tapsa boladı dep “ sayız” oylaytuǵın, turmıs dep atalmısh gʏzar joldıń kesispelerinde adasıp, tuwrı jolın, óz mʏnásip ornın taba almay, óz nadanlıqları arqasında  qıyın awhallarǵa tʏsip qalǵan, hám  ele de adasıp jʏrgen  hayal-qızlardıń jámiyetimizde barshılıǵı - jʏdá ashınarlı.

Mámleketimizde hayal-qızlardıń huqıq hám erkinlikleri kʏshli qorǵaw astında, olardıń shańaraqlıq hám jeke mashqalaları óz waqtında anıqlanıp, huqıqıy,  psixologiyalıq, sociallıq, finanslıq járdemler kórsetiledi. Sonday-aq olardıń salamatlıǵına kʏshli itibar qaratıw, bántligin támiynlew, shańaraq shárayatların jaqsılaw maqsetinde qanshelli kʏshli  itibar qaratılıp atırǵan bolsa da, aramızda ayrım shańaraqlardaǵı “sheberxan isbilermen”  biykeler, jap-jas qızlar mol-molaqay dáramat tabıw ózleri bilip, ya jaman niyetli kimselerdiń sumlıqlı  “duzaǵına”tʏsip, kıńır-qıysıq jollarǵa kirip, keyin bir ómir hʏjdan azabın shegip, pushayman bolıp atırǵanları ushıraspaqta.

Kópshilik adamlar, ásirese jaslar, internet tarmaqlarınan keń paydalanadı. Lekin, ayrımlar-aldamshı, ǵárez, jawız  niyette dʏzilgen  internet kanalları hám saytlarındaǵı jalǵan-kózboyama  reklama, shet ellerde  mol dáramatlı jumıslar, biypul oqıwlar, kurslarǵa mirát etedi. Olardıń “aldawına”, wáde etken mol-mol dáramatlarına  isengen ayrım hayal-qızlar  “ózim bilemenlikke salıp”, elimizde olar ushın kóplegen qolaylıqlar bola tura ata-anasın, tanıslarının aytqanın tıńlamay shet ellerge jol aladı. Ol “wádeparazlar” birden jalǵan isletpey, ishaqıların tolıq hám mol etip tólep, óz isenimlerine kiritedi, soń adamlardı áste ǵárez niyettegi jawızlıq “iyrimine” tarta baslaydı. Soń bul “iyrimnen” ańsatlıq penen shıǵıw joq, jol joq,...( Bunday waqıyalardı óz basınan keshirgenler hám shın pushayman bolǵanlardan telekórsetiwler arqalı kórgenbiz, esitkenbiz.) Bulardıń hámmesi- insannıń shʏkirlik ete bilmewi, isenimsizligi, sabırsızlıǵı, bilimsizligi, bir sóz benen aytar bolsaq ruwxıy dʏnyası sayızlıǵı aqıbetinde boladı dep oylayman.

Jáne bir jaǵday, usı internet tarmaqlarındaǵı biybastaq kiyingen, ózlerin reklama qılǵanlarǵa elikley me, ya pikirlew dʏnyasınıń tarlıǵı ma - bʏgingi kʏni kóshelerde hayal-qızlar arasında kiyiniw mádeniyatına itibar berip qaraytuǵın bolsaq, jası bir talayǵa barıp qalgan ʏp-ʏlken apaylardıń da tap-tar jáne ayrımlarınıń hár jer jırtıq djinsi shalbar, jʏdá kelte kóylek yaki yubkalar kiyiwi, qulaqqa 5-6 sırǵa iliwi, bet-jʏzlerine pirsing isletiw, bet jʏzin qap-qara etip qımtap oranıp jʏriw qusaǵan , biziń mentalitetimizge tán bolmaǵan ersi qılıqlardı islep jʏrgeni menińshe dım uyat. 

Djinsilar, kelte yubkalar, kelte kóylekler ...máyli jaslar kiyse kiyipti, jarasıptı yamasa jasǵoy deymiz, lekin ózleri solay kiyingen orta jaslı apaylardıń bul jaslarǵa aqıl násiyat aytıwı, olardıń keleshekte bir shańaraqtı baxıtlı etetuǵın bolajaq kelin, bolajaq ana, dım bolmaǵanda milliyligimizdi hʏrmet etiwi kerekligin uqtıratuǵın jasqa kelgen waqtı emes pe?

Kóshede rası kim kelinshek, kim qız ekenligin ayıra almay qaldıq! Kelinshek kórki  oramal emespe edi, kelin kelse analar ne-ne niyetler menen olardıń basına aq oramal tartatuǵın edi?! 

Bilemiz, mekteplerde, barlıq oqıw orınlarında, máhállelerde kiyiniw mádeniyatı haqqında tez-tezden seminarlar, sáwbetler ótkerilip barıladı. Lekin, ata-babalarmız da bir naqıldı biykar aytpaptı , “qus uyada kórgenin isleydi eken”-dá !

Ayrım hayal-qızlardıń bet jʏzin  qımtap oranıp, qap-qara kiyim kiyip jʏriwine toqtap ketsem. Jaqın waqıtlarda aramızda usılay, oranıp kiyiniw ádeti kirip keldi. Kópshilik bul kiyimdi hijap dep aytıp jʏr. Mine-usı hijap kiyimi, bul ne ózi, moda ma yaki eliklew me? Biliwimizshe bul kiyim Awǵanstan, Iran, Iraq, Saud Arabiyası, Siriya xalıqlarına tán kiyim tʏrleri edi, hijap erterekte milliy kiyimlerinen  esaplanǵan, sebebi olardı qattı ıssı hám qum sellerinen qorǵaw ushın solay oranıp kiyingen.

Eger bul modada  bolsa, moda áleminde eń rawajlanǵan eller bolǵan franciya, germaniya, italiyada hayallar  nege hijaptı kiymeydi? Eger eliklew bolsa - kimge eliklep atırmız, naǵız terrorizmniń  háwij alıp atırǵan orayı bolmısh  Awǵanstan, Iran, Iraq, Saud Arabiyası, Siriyaday ellerdiń ne bir terror buzǵınshılıqların ámelge asıratuǵın  ayrım qara hijapqa oranıp jʏretuǵın hayallarına ma,  internettegi maǵlıwmatlarda aytılıwınsha hátteki sol ellerdiń hayalları da bʏgingi rawajlanǵan zamanda olay oranıp jʏrmes eken.

Bul - hesh qanday moda emes. Zamanagóylik te emes.

Bunday kiyiniwdi- mázi ermek, eliklew, yamasa “ musılman hayallar solay oranıp jʏriw kerek”, dep qáte sóyleytuǵın ayrım shalasawat “ mollasımaqlar” dıń pasıq pikirlerin maqullaw, ya bolmasa óz xalqın, milliyligin, milliy qádiriyatların hʏrmet etpew, mensinbew yaki ruwhıy jaqtan qalaqlıq dep tʏsiniwge ǵana boladı. Bulay pikirlewlerge shek qoyatuǵın waqıt kelgen joq pa?

Ózge bir xalıqtıń kiyimin, tap milliy kiyimimizdey kiygendey maqtanıp internet tarmaqlarında ózlerin kóz-kóz etip, reklama etetuǵını bolsa asa tentekliktiń kórinisi.

Birewler bul kiyimniń dım sulıw ekenligin aytıptı. Maǵan sulıwlıqta hind sarileri, yapon, koreya, kitay qusaǵan xalıq kiyimleri de unaydı ,  sonda  “maǵan jarasadı”dep kóshede sari orap jʏremiz be?? Ol kiyimlerdiń óz kiyiliw ornı bar.   

Keleshegimiz gʏlleri bolǵan balalarımızǵa usınday ersi qılıqlar menen tárbiya kórsetemiz be?! Jámiyetimiz rawajlanıwına solay ʏles qosamız ba?!

Biziń xalqımızda hesh qashan qara reńdegi kiyim moda bolmaǵan, qaraǵa oranbaǵan, jası ʏlken  ájelerimiz  aytıwınsha  qara, kók reńli  kiyimdi tek ǵana aza tutqanda kiygen. Qara hám kók oramal oramaǵan. ( Bʏgingi kʏnde ayrımlar toy-merekelerge kiyedi). 

Bunı bizler tariyx betlerindegi maǵlıwmatlar,  sarǵayǵan suwretler arqalı jaqsı bilemiz.

Jannan áziyz perzentleriniń bası kesilip, aldılarında dumalap jatqanında da - Qumar analıq,  márt Tumaris Analarımız qara kiyimge oranıp almaǵan. Jawlarǵa náletler aytıp, elin qorǵap, xalıq azatlıǵına tilekles bolıp otırǵan. Naǵız Biybipatma tuqımı, iyman jʏzli bul Analarımız, olardıń kiygen kiyimleri, jʏris-turısı, ádep penen sóylewi, aqıllılıǵı, sabırlılıǵı, miyrimliligi- bizler ushın ʏlken tárbiya mektebi emes pe. 

  Joqarıdaǵı mısallarda keltirip ótkenimdey bir-eki márte shet elge barıp kelip, sol xalıqtıń kiyim jáne tutırıqsız, bizge jat ádetlerin ʏyrenip kelip, ózin hár kimge zamanagóy kórsetpesten, qayda bolsa da óz shańaraǵımızdı, eli-jurtımızdı, milletimizdi, milliyligimizdi hʏrmet eteyik.

“ Milliylikti  ańlaw-ózin ańlaw” demekdur. 

Jaslardı zamanagóy emes, al milliyligimizge say ruwxta mʏnásip etip  tárbiyalayıq, olarǵa   “Ózge elde xan bolǵansha - óz elińde shopan bol” degen  xalıq danalıqlarınıń maǵızın ele de tereńirek ʏyreteyik!

Shańaraqta qız hám kelinlerimiz  tárbiyasında boslıqqa jol qoymayıq. Milliyligimizge daq tʏsiretuǵın jat illetlerden awlaq saqlayıq. 

Tárbiya- shańaraqtan baslanadı, shańaraktıń tiregi – Analar!

Bizler qız emes – analar tárbiyalayıq! Sebebi jaman ana bolmaydı, jaqsı analar bolsa perzentlerine jaqsı tárbiya bere aladı.


Zulfiya Sátbaeva

Nókis qalası