21.10.2019, Dúyshembi

BMSh: Klimat háreketleri boyınsha sammiti – Qaraqalpaqstan mısalında unamlı nátiyjeler


Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń Ekologiya hám Aralboyı aymaqların rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı J.S.Kazbekov penen sáwbet

Xabarıńız bar, usı jıldıń 22–26-sentyabr kúnleri AQShtıń Nyu-York qalasında BMShtıń Klimat háreketleri boyınsha sammiti bolıp ótti.

Sammitte Ózbekstan delegaciyasınıń quramında Qaraqalpaqstan Respublikası Ministrler Keńesi Baslıǵınıń  Ekologiya hám Aralboyı aymaqların rawajlandırıw máseleleri boyınsha birinshi orınbasarı J.Kazbekov te qatnastı.

Usı múnásibet penen bizler Aralboyındaǵı ekologiyalıq jaǵdaydı jumsartıw aymaqtı rawajlandırıw hám sammittiń tásirleri jáne onda Qaraqalpaqstan mısalında erisilgen nátiyjeler haqqında Júsipbek Sidiqbekovichqa tómendegi sorawlar menen múrájat ettik.


– Júsipbek Sidiqbekovich, ózińizge belgili, keyingi jıllarda Húrmetli Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoevtiń basshılıǵında Qaraqalpaqstan Respublikasındaǵı ekologiyalıq jaǵdaydı, Aral teńizi apatshılıǵınıń aqıbetlerin jumsartıw boyınsha kólemli jumıslar ámelge asırılmaqta. oǵan bir ǵana mısal, 2018-jıl 27-noyabr kúni BMShtıń Aralboyı regionı ushın Insan qáwipsizligi boyınsha kóp tárepleme sheriklik tiykarında Trast fondınıń jumısı jolǵa qoyıldı…

– Durıs, dáslep, 2017-jılı Ózbekstan Respublikası Prezidenti Shavkat Mirziyoev BMSh Bas Assambleyasınıń 72-sessiyasında shıǵıp sóyledi hám Aral apatshılıǵına dúnya jámiyetshiligi itibarın qarattı. Teńizdiń qurıwına baylanıslı aqıbetlerdi saplastırıwda xalıqaralıq kólemdegi háreketlerdi jedel birlestiriwge shaqırǵanıń atap ótiw kerek.

Araldı qutqarıw xalıqaralıq fondın shólkemlestiriwshi mámleketler basshıları Keńesiniń 2018-jıl 24-avgustta Túrkmenbashı qalasında bolıp ótken májiliste Prezidenimiz Sh.Mirziyoev BMShnıń qáwenderliginde Aralboyı regionı ushın arnawlı Trast fondın shólkemlestiriw baslaması menen shıqtı. Sonday-aq, Húrmetli Prezidentimizdiń 2018-jıldıń 15-16-noyabr kúnleri Qaraqalpaqstan Respublikasına saparları sheńberinde de usı máselege jáne bir márte úlken itibar qaratıldı.

2018-jıl 27-noyabrde Birlesken Milletler Shólkeminiń Nyu-York qalasındaǵı rezidenciyasında BMShtıń Aralboyı regionı ushın Insan qáwipsizligi boyınsha kóp tárepleme sheriklik tiykarında Trast fondınıń jumıs baslawına baǵıshlanǵan ilaj bolıp ótti. Ilajda Qaraqalpaqstan Respublikası Joqarǵı Keńesiniń Baslıǵı M.Erniyazov qatnastı hám Aralboyı regionındaǵı ekologiyalıq jaǵdaydı jaqsılaw, insan turmısına qáwipli tásirlerdi jumsartıw boyınsha mámleketimiz tárepinen ámelge asırılıp atırǵan kompleksli ilajlar haqqında maǵlıwmat berdi.

Aral teńizi apatshılıǵınıń aqıbetlerin jumsartıw boyınsha alıp barılıp atırǵan áhmiyetli jumıslar mısalında jáne sonı da ayrıqsha atap ótiw kerek, 2018-2019-jılı Aral teńiziniń qurıǵan ultanına seksewil egiw ushın jámi 1 million 125 mıń gektar jer maydanı tayarlanıp, sonnan 461 mıń gektarına seksewil tuqımları egildi. Bul ilajlar usı jılı da dawam ettiriledi.

Bunnan tısqarı, bizge belgili, Aralboyı aymaǵında, sonıń ishinde jańalanıp atırǵan Moynaq rayonında keyingi bir jıldıń ózinde júz bergen hám izbe-iz dawam etip atırǵan abadanlastırıw hám qurılıs jumısları tek ǵana Ózbekstan emes, al pútkil dúnya jámiyetshiliginiń itibarın ózine tartpaqta.

– Aytıńızshı, ótken dáwir ishinde usı fondtı qarjılandırıw boyınsha aymaqta qanday jumıslar ámelge asırıldı?

– Mine derlik ótken on ay dawamında Húrmetli Prezidentimizdiń Trast fondınıń jumısın qollap-quwatlaw boyınsha arnawlı qararı qabıl etildi, hám dúzilgen Uyımlararalıq jumısshı topar hám «jol kartası» tiykarında Aralboyındaǵı ekologiyalıq jaǵdaydı jaqsılaw ushın joybarlardı qarjılandırıw boyınsha kólemli jumıslar ámelge asırıldı.


Atap aytqanda, Ózbekstan Respublikası Trast fondın qarjılandırıw ushın 2019-2022-jıllarda 6,5 million dollar qarjı ajıratıw minnetlemesin alıp, bıyıl 1-mart kúni dáslepki 2 million dollar aprel ayında Norvegiya húkimeti tárepinen Trast fondınıń Nyu-Yorktaǵı esap betine 1,1 million dollar qarjıları ótkerildi.

Usı kelip túsken qarjılar esabınan 2019-2020-jıllarda Aralboyı aymaǵında ámelge asırıw ushın mólsherlengen 2 «Awıl xalqı aymaqlarınıń turaqlı rawajlanıwın qollap-quwatlaw arqalı Aralboyı aymaǵında insan qáwipsizligin támiyinlew» hám «Eń ázzi analar hám jańa tuwılǵan nárestelerge perinatal járdem kórsetiwdiń sapasın jaqsılaw» joybarına jámi 3,08 million dollar qarjılar ajıratıldı.

Sonday-aq, Birlesken Arab Ámirlikleri (BAÁ) Qaraqalpaqstandaǵı joybarlardı ámelge asırıwda jedel úles qospaqta. Máselen BAÁ Aral teńiziniń qurıǵan ultanınan toǵayzarlıqlar jaratıw maqsetinde awıl xojalıǵı texnikaların satıp alıw ushın 10,7 mln. dollar qarjı ajırattı. Oǵan qosımsha BAÁ prezidenti Xalifa bin Zaid al-Nahayan atındaǵı balalar hám hayallar emlewxanasın Nókis qalasında 1.3 ga maydanda 7 mln. dollar grant esabınan qurıw rejelestirilgen.

Bunnan tısqarı, 2019-jıl 4-aprel kúni Evropa Awqamınıń Oraylıq Aziya boyınsha arnawlı wákili Piter Buriannıń basshılıǵında Evropa Awqamınıń delegaciyası Moynaq rayonına bardı hám Trast fondı boyınsha birge islesiwge tayar ekenligin bildirdi. Sapar etiw nátiyjeleri boyınsha Evropa Awqamı Trast fondına 5 million evro grant ajıratıwın járiyaladı.

Álbette Aralboyı xalqına járdem beriwshi Trast fondınıń bunday joybarları keleshekte de dawam etedi.

– Usı háreketlerdiń dawamı sıpatında Siz usı jıldıń 22–26-sentyabr kúnleri Nyu-York qalasında bolıp ótken BMShnıń Klimat háreketleri boyınsha sammitinde Ózbekstan delegaciyasınıń quramında qatnastıńız. Sapar haqqında tásirlerińiz hám erisilgen nátiyjeler haqqında aytıp berseńiz?

– 65 mámleket, 100 den aslam iri biznes hám xalıqaralıq shólkemlerdiń basshıları qatnasqan bul sammitdegi qatnasıwımız, álbeti, nátiyjeli boldı. Ilajdıń saltanatlı ashılıw máresiminde BMSh Bas xatkeri A.Guterrish shıǵıp sóyledi.


Bas xatkerdiń atap ótkenindey, «bul klimat sharayatlarınıń sammmiti emes. Bizler jeterli dárejede sóyledik. Bul sóylesiwler sammiti emes, sebebi tábiyat penen sóylesiw alıp barılmaydı. Bul klimat háreketleri sammiti».

Sonday-aq. A.Gutterish barlıq qatnasıwshılardı globallıq klimat temperaturasınıń kóteriliwin Parij kelisimine tiykarlanǵan 1,5 gradusqa sheklewge minnetleme alǵanın esletip ótti hám anıq minnetlemeler menen háreketler haqqında aytıwǵa shaqırdı. Ol ásirese, «parnik» gazleriniń shıǵındıların azaytıw, energiya islep shıǵaratuǵın sanaatı subsidiyalawǵa shek qoyıw hám qazıp alınatuǵın janılǵıdan paydalanıwdı toqtatıp, ózin-ózi tikleytuǵın janılǵıǵa ótiw, uglerodlarǵa salıq engiziw, isbilermenlik jumıstı júrgiziw jolların ózgertip, «jasıl ekonomika»ǵa ótiwdi usınıs etti.


Ózbekstan delegaciyası bul sapar etiw dawamında BMShnıń túrli mámleketlerdiń uákilleri menen ushırasıwlar ótkerdi hám bul sóylesiwlerde Ózbekstan tárepinen Parij kelisiminiń orınlanıwı, Aral mashqalasınıń unamsız tásirin azaytıw boyınsha mámleketimiz tárepinen alıp barılıp atırǵan kólemli jumıslar hám Aralboyı aymaǵı ushın dúzilgen Trast fondı haqqında sóz etildi.

Sóylesiw dawamında sonday-aq, usı jıldıń 25-oktyabr sánesinde Nókis  qalasında joqarı dárejede ótkeriliwi rejelestirilip atırǵan «Aralboyı – ekologiyalıq innovaciya hám texnologiyalar zonası» temasındaǵı xalıqaralıq konferenciyası haqqında maǵlıwmat berildi.

Sammitte Qaraqalpaqstan mısalında erisilgen nátiyjelerge keletuǵın bolsaq, AQShtaǵı Ózbekstan elshixanası hám Ózbekstannıń BMShtaǵı turaqlı wákilxanası tárepinen shólkemlestirilgen eki tárepleme ushırasıwlarda, sonıń ishinde, AQShtıń «Project CURE» mámleketlik emes hám kommerciyalıq emes shólkemi Qaraqalpaqstan xalqınıń densawlıǵın jaqsılaw ushın 400 mıń dollardan aslam muǵdarda medicinalıq ásbap-úskeneler biyǵárez tárizde jetkerip beriwge kelisip alındı.



AQShtıń awıl xojalıǵı departamenti menen ushırasıwda bolsa «Bilimlendiriw ushın azıq-awqat» baǵdarlaması sheńberinde Qaraqalpaqstan Respublikası hám Surhandárya wálayatınıń mektepleri ushın sapalı azıq-awqat támiynatı, oqıtıwshılardıń qánigeligin arttırıw hám mekteplerde ishimlik suwınıń sapasın jaqsılaw ushın 5 jılǵa 21,5 million dollar ajıratılǵanı haqqında maǵlıwmat berildi.

Sonıń menen birge, sapar etiw waqtında jáne bir áhmiyetli xabar keldi, yaǵnıy Evropa investiciya banki Aral mashqalasın saplastırıw ushın Trast fond sheńberinde 100 million evro muǵdarındaǵı uzaq múddetli jeńilletilgen kredit qarjıların ajıratıwı kútilmekte.


Sáwbetlesken: Ch.Elmuratov

Qaraqalpaqstan xabar agentligi